Próba rozwiązania mitologii Jest to kolejny tekst (z tomu Napis wydanego w 1969 r.) podej¬mujący próbę weryfikacji utrwalonych w tradycji sądów dotyczących mitologii – wywodzących się z niej postaci, symboli, motywów itp. Akcentowane w wielu źródłach związki kultury europejskiej z dzie¬dzictwem antyku – z filozofią, mitami – okazują się kruche. Na pewno mitologia grecka jest istotnym elementem europejskiej tradycji kultu¬rowej. Na pewno też jest to w dużym stopniu element kłopotliwy. I to nieomal od samego początku, kiedy to usiłowano pogodzić kulturę Grecji z kulturą Rzymu, później zaś wartości chrześcijańskie z pogańskimi, i później jeszcze, gdy starano się sporządzić wersję mitologii ad usum Delphini – aż po Mitologię Parandowskiego. Ostatecznie znajomość imion postaci mitologicznych świadczyć ma o oglądzie jednostki, ale jest to znajomość szalenie powierzchowna. Chyba dosyć dawno mitologia grecka trafiła do osobliwego lamusa, pozostawiając po sobie kilkanaście związków frazeologicznych czy kilka symboli. Przeto nie powinna dziwić [...] Herbertowska Próba rozwiązania mitologii.9 Wniosek o rozwiązanie „organizacji” bogów greckich padł z ust samego Zeusa, który po długim przemówieniu stwierdził, że dalsze działanie w warunkach konspiracji nie jest właściwe. Pan Olimpu stwierdził: należy wejść w to racjonalne społeczeństwo i jakoś tam przeżyć. Trwanie dla samego tylko trwania jest pozbawione sensu. Racją dalszej egzystencji bogów jest nawiązanie prawdziwego kon¬taktu z ludźmi. Kojarzące się z ich imionami idee i postawy są już dziś dla wielu nieczytelne. Zbyt racjonalne społeczeństwo nie interesuje się studiowaniem mitologii, rozszyfrowywaniem zawartych w niej myśli, interpretowaniem rzeczywistości poprzez znaki zapisane w mitach. Chęć przetrwania za wszelką cenę jest jednak żałosnym aktem – bogowie zniżają się do poziomu ludzkiej egzystencji, tracą swoją rangę i siłę. Reakcje ich samych są jednak różne: Atena – bogini mądrości, ulubienica Zeusa – cicho płacze w kącie, Posejdon – pan morza – w przeciwieństwie do mniej znaczących opiekunów uregu¬lowanych strumieni i wyciętych lasów, którzy stracili rację bytu –optymistycznie wierzy w dobrą przyszłość, Hermes zaś (boski posłaniec i opiekun kupców) wstrzymał się od głosowania. Narada bogów przebiega w atmosferze napięcia wywołanego sytu¬acją ostateczną – nie można odwlekać zdecydowanej reakcji na sytu¬ację wśród ludzi i samych bogów-konspiratorów, trzeba podjąć zdecydowane kroki, by zachować choćby resztki swojej pozycji. Powrót do miasta – późnym wieczorem, z fałszywymi dokumentami w kieszeni i garścią miedziaków – otwiera przed bogami nową, choć jeszcze niepewną i niejasną przyszłość. Skok Hermesa z mostu do rzeki nie wywołuje większych emocji. Nikt nie troszczy się o niego, nie próbu¬je ratować desperata. Samobójstwo Hermesa staje się tylko przed¬miotem refleksji, czy to dobry, czy też zły znak – tego również nie można jasno ustalić – zdania były podzielone. Wśród bogów nie ma zgody, podejmują jednak wspólne działania mające ułatwić przeczekanie trudnych czasów. Wtopienie się w społeczeństwo powin¬no im zapewnić bezpieczną anonimowość. Kompromisowe rozwiązanie nie jest jednak szczęśliwym wyjściem z sytuacji – najlepiej rozumie to pochlipująca w kącie bogini mądrości Atena. Taka decyzja zapada jednak w głosowaniu. Hermes, który wybiera śmierć, jest tragicznym symbolem obrony ideałów, niezgody na układy i udawanie czegokolwiek. Tylko on ceni sobie wyżej wartości duchowe od łatwych i wygodnych, a przecież w gruncie rzeczy byle jakich rozwiązań. Zbyt dobrze wie, jak wygląda życie w ludzkim społeczeństwie, ile w nim dramatów, niepewności, ideologicznych pułapek, dlatego nie może pogodzić się z wolą większości. Zachowując swój indywidualizm, trwając przy swoich ideałach, ponosi pozorną klęskę – ginie w wodach rzeki (zupełnie po ludzku). Tymczasem ci, którzy przetrwali, ponoszą znacznie większą klęskę – jakże można im przyznać wielkość bogów, skoro sami nie bronią swo¬jej wartości? Prozę poetycką Próba rozwiązania mitologii chętnie interpretowano w aspekcie politycznym. Oto spojrzenie Stanisława Barańczaka na utwór Herberta: Tym razem antyczni bogowie przypominają konspira¬cyjny oddział partyzancki w kraju, w którym zatriumfował nowy porządek [...].10 Andrzej Kaliszewski zwraca uwagę, że utwór ten da się czytać w dwie strony: można mówić o przybliżeniu wymiaru tragedii antycznych bóstw, ale zarazem o antycznym kostiumie okry¬wającym współczesny dramat kompromisu i obrony ideałów.11
Analiza "Próba rozwiązania mitologii" Zbigniewa Herberta
Próba rozwiązania mitologii Jest to kolejny tekst (z tomu Napis wydanego w 1969 r.) podej¬mujący próbę weryfikacji utrwalonych w tradycji sądów dotyczących mitologii – wywodzących się z niej postaci, symboli, motywów itp. Akcentowane w wielu źródłach związki kultury europejskiej z dzie¬dzictwem antyku – z filozofią, mitami – okazują się kruche. Na pewno mitologia grecka jest istotnym elementem europejskiej tradycji kultu¬rowej. Na pewno też jest to w dużym stopniu element kłopotliwy. I to nieomal od samego początku, kiedy to usiłowano pogodzić kulturę Grecji z kulturą Rzymu, później zaś wartości chrześcijańskie z pogańskimi, i później jeszcze, gdy starano się sporządzić wersję mitologii ad usum Delphini – aż po Mitologię Parandowskiego. Ostatecznie znajomość imion postaci mitologicznych świadczyć ma o oglądzie jednostki, ale jest to znajomość szalenie powierzchowna. Chyba dosyć dawno mitologia grecka trafiła do osobliwego lamusa, pozostawiając po sobie kilkanaście związków frazeologicznych czy kilka symboli. Przeto nie powinna dziwić [...] Herbertowska Próba rozwiązania mitologii.9 Wniosek o rozwiązanie „organizacji” bogów greckich padł z ust samego Zeusa, który po długim przemówieniu stwierdził, że dalsze działanie w warunkach konspiracji nie jest właściwe. Pan Olimpu stwierdził: należy wejść w to racjonalne społeczeństwo i jakoś tam przeżyć. Trwanie dla samego tylko trwania jest pozbawione sensu. Racją dalszej egzystencji bogów jest nawiązanie prawdziwego kon¬taktu z ludźmi. Kojarzące się z ich imionami idee i postawy są już dziś dla wielu nieczytelne. Zbyt racjonalne społeczeństwo nie interesuje się studiowaniem mitologii, rozszyfrowywaniem zawartych w niej myśli, interpretowaniem rzeczywistości poprzez znaki zapisane w mitach. Chęć przetrwania za wszelką cenę jest jednak żałosnym aktem – bogowie zniżają się do poziomu ludzkiej egzystencji, tracą swoją rangę i siłę. Reakcje ich samych są jednak różne: Atena – bogini mądrości, ulubienica Zeusa – cicho płacze w kącie, Posejdon – pan morza – w przeciwieństwie do mniej znaczących opiekunów uregu¬lowanych strumieni i wyciętych lasów, którzy stracili rację bytu –optymistycznie wierzy w dobrą przyszłość, Hermes zaś (boski posłaniec i opiekun kupców) wstrzymał się od głosowania. Narada bogów przebiega w atmosferze napięcia wywołanego sytu¬acją ostateczną – nie można odwlekać zdecydowanej reakcji na sytu¬ację wśród ludzi i samych bogów-konspiratorów, trzeba podjąć zdecydowane kroki, by zachować choćby resztki swojej pozycji. Powrót do miasta – późnym wieczorem, z fałszywymi dokumentami w kieszeni i garścią miedziaków – otwiera przed bogami nową, choć jeszcze niepewną i niejasną przyszłość. Skok Hermesa z mostu do rzeki nie wywołuje większych emocji. Nikt nie troszczy się o niego, nie próbu¬je ratować desperata. Samobójstwo Hermesa staje się tylko przed¬miotem refleksji, czy to dobry, czy też zły znak – tego również nie można jasno ustalić – zdania były podzielone. Wśród bogów nie ma zgody, podejmują jednak wspólne działania mające ułatwić przeczekanie trudnych czasów. Wtopienie się w społeczeństwo powin¬no im zapewnić bezpieczną anonimowość. Kompromisowe rozwiązanie nie jest jednak szczęśliwym wyjściem z sytuacji – najlepiej rozumie to pochlipująca w kącie bogini mądrości Atena. Taka decyzja zapada jednak w głosowaniu. Hermes, który wybiera śmierć, jest tragicznym symbolem obrony ideałów, niezgody na układy i udawanie czegokolwiek. Tylko on ceni sobie wyżej wartości duchowe od łatwych i wygodnych, a przecież w gruncie rzeczy byle jakich rozwiązań. Zbyt dobrze wie, jak wygląda życie w ludzkim społeczeństwie, ile w nim dramatów, niepewności, ideologicznych pułapek, dlatego nie może pogodzić się z wolą większości. Zachowując swój indywidualizm, trwając przy swoich ideałach, ponosi pozorną klęskę – ginie w wodach rzeki (zupełnie po ludzku). Tymczasem ci, którzy przetrwali, ponoszą znacznie większą klęskę – jakże można im przyznać wielkość bogów, skoro sami nie bronią swo¬jej wartości? Prozę poetycką Próba rozwiązania mitologii chętnie interpretowano w aspekcie politycznym. Oto spojrzenie Stanisława Barańczaka na utwór Herberta: Tym razem antyczni bogowie przypominają konspira¬cyjny oddział partyzancki w kraju, w którym zatriumfował nowy porządek [...].10 Andrzej Kaliszewski zwraca uwagę, że utwór ten da się czytać w dwie strony: można mówić o przybliżeniu wymiaru tragedii antycznych bóstw, ale zarazem o antycznym kostiumie okry¬wającym współczesny dramat kompromisu i obrony ideałów.11